उपकरणे

ध्वनी संवर्धक (ऑडीओ अ‍ॅम्प्लीफायर)

2011-05-27T15:21:00.005+05:30

आज प्रत्येक घरातून एक चांगली आधुनिक एकत्रित ध्वनी पद्धती उपकरण (कॉम्बो म्युझिक सिस्टिम) असते. त्याचे प्रकार व कार्य थोडक्यात इथे देत आहे. प्रत्यक्षात ध्वनी संवर्धकाचे दोन प्रकार आहेत, प्राथमिक (प्री) आणि शक्ती (पॉवर) संवर्धक. प्राथमिक (प्री) ध्वनी संवर्धकाचे बरेच प्रकार वाद्याच्या नावाला जोडून प्रसिद्ध आहेत.

ध्वनी परिवर्तकातून (मायक्रोफोन) अथवा इतर परिवर्तकाने तयार होणार्‍या अती सूक्ष्म विद्युत ध्वनी लहरींचा विद्युत दाब फार कमी असल्याने विद्युत दाब पातळी वाढवण्याचे कार्य प्राथमिक संवर्धकाने केले जाते, काही मायक्रो व्होल्ट ते एक व्होल्ट व एक मिली वॉट विद्युत शक्ती.

प्राथमिक संवर्धकाने वाढवलेल्या ध्वनी लहरींना वातावरणाच्या माध्यमातून आपल्या काना पर्यंत पोहचण्या करता त्या ध्वनी लहरींचे शक्ती संवर्धन करणे आवश्यक असते ते कार्य शक्ती संवर्धकाने केले जाते, एक मिली वॉट विद्युत शक्तीचे ५ ते १००० वॉट विद्युत शक्ती संवर्धन.

ध्वनी संवर्धकाला जोडलेल्या ध्वनिक्षेपकातून (स्पीकर) आपण ऐकत असताना भोवतालच्या वातावरणाच्या परिणामाने प्रत्येक ध्वनी लहरीत बदल घडलेला जाणवतो, हा बदल संतुलित करण्याकरता संतुलक (इक्वलाईझर) बंदिश (सर्किट) प्राथमिक व शक्ती संवर्धक बंदिशीच्या मधोमध जोडणी केलेली असते. इथे मी बंदिश हा शब्द तसेच इतर मराठी शब्द प्रत्यक्ष कार्यदर्शक म्हणून वापरले आहेत. उगीच मुद्द्या पासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करू नका.

बाजारात उपलब्ध असणार्‍या आधुनिक एकत्रित ध्वनी पद्धती उपकरणात (कॉम्बो म्युझिक सिस्टिम) फीत (टेप) चालक, ध्वनी / चित्र तबकडी चालक, प्राथमिक संवर्धक, संतुलक आणि शक्ती संवर्धक हे सगळे एका डब्यात कोंबलेले असतात. ह्याचा फायदा असा की जुळणी तारांना योग्य जुळणी करण्याचा त्रास कमी झाला, परंतु एक तोटा असा आहे की, एखाद्या भागात बिघाड झाल्यास पूर्ण एकत्रित उपकरण दुरुस्तीला देणे आवश्यक असते. संतुलक बंदिश (इक्वलाईझर सर्किट) - आधुनिक एकत्रित ध्वनी पद्धती उपकरण (कॉम्बो म्युझिक सिस्टिम) घरातील चार भिंतीत वापरताना, घरातील सामान, पडदे, व भिंती ह्या सगळ्याचा परिणाम ध्वनी लहरीवर होतो व त्यामुळे एखादा कार्यक्रम ऐकताना काही तरी वेगळेच ऐकावे लागते. मूळ कार्यक्रमाचा आनंद मिळवण्या करता ध्वनी लहरींच्या आवाजाची पातळीत कमी / जास्त करणे आवश्यक असते, ते ह्या संतुलक (इक्वलाईझर) बंदिशीने साध्य होते. आधुनिक उपकरणात विविध प्रकाराच्या संतुलनाची निवड करण्याची सोय असते.

गेल्या काही वर्षात घरगुती वापराकरता चौफेर ध्वनी पद्धतीचा (सराऊंड साऊंड) वापर वाढला आहे. ह्या पद्धतीचे ५. १ आणि ७. १ असे दोन प्रकार आहेत. ५. १ पद्धती करता प्राथमिक संवर्धक > संतुलक > विभागणी बंदिश (स्प्लीटर सर्किट) > चार वेगळे शक्ती संवर्धक > पाच मध्यम व तार सप्तक प्रक्षेपक (मिड / हाय रेंज स्पीकर) एक खर्ज ध्वनी प्रक्षेपक (सब वुफर) अशी जुळणी असते. ७. १ पद्धती करता प्राथमिक संवर्धक > संतुलक > विभागणी बंदिश (स्प्लीटर सर्किट) > पाच वेगळे शक्ती संवर्धक > सात मध्यम व तार सप्तक ध्वनी प्रक्षेपक (मिड/ हाय रेंज स्पीकर) एक खर्ज ध्वनी प्रक्षेपक (सब वुफर) अशी जुळणी असते. ह्या दोन्ही पद्धतीत जितक्या जास्त सोयी असतील तितकी जास्त किंमत मोजावी लागते.

संगीत आणि वाद्यवृंदाचे कार्यक्रम सभागृहात अथवा उघड्या मैदानावर असल्यास त्या कार्यक्रमाचा ध्वनी दर्जा (ऑडिओ क्वालिटी) योग्य सांभाळण्या करता विविध उपकरणांची आवश्यकता असते. प्रथम मर्यादा संच (लिमीटर). > मिश्रण संच (मिक्सर). > संतुलक संच (इक्वलाईझर). > विभागणी संच (स्प्लीटर). > आवश्यक्ते नुसार शक्ती संवर्धक संख्या > आवश्यक्ते नुसार तार - मध्यम - खर्ज सप्तकाचे ध्वनी प्रक्षेपक अशी जोडणी केलेली असते.

प्रत्येक ध्वनी परिवर्तकाच्या आवाजाची पातळी वाजवी पेक्षा जास्त वाढू नये म्हणून मर्यादा संच (लिमीटर) वापरतात. विभागणी बंदिश (स्प्लीटर सर्किट) - प्राथमिक संवर्धक > संतुलक ह्या जोडणीतून प्रक्रिया झाल्यावर ध्वनी लहरी संचातील खर्ज, मध्यम व तार सप्तकांचे तीन वेगळे भाग ह्या बंदिशीने घडतात. तीन भागात विभागणी झालेल्या ध्वनी लहरी चार वेगळ्या ध्वनी शक्ती संवर्धकाला जोडलेल्या असतात.

प्रथम मुख्य गायक/गायीका किंवा वादकाची ध्वनी पातळी मर्यादा संच (लिमीटर) निश्चीत केली हाते. त्या नंतर ध्वनी परिवर्तकाची मर्यादा ठरवली जाते. आवाजाची व वाद्याची सुमधुरता संतुलक संच (इक्वलाईझर) बदल करून ठरवली जाते. नंतर शक्ती वर्धकाची पातळी निश्चीत होते.

**** सगळ्या प्रतिमा गूगल प्रतिमा शोधातून घेतल्या आहेत ****

ध्वनी प्रक्षेपक (लाऊड स्पिकर)

2011-04-21T18:42:00.002+05:30

ज्या साधनाने ध्वनी लहरींच्या स्पंदनांचे विद्युत लहरींत रुपांतर घडते त्याला ध्वनी परीवर्तक (मायक्रोफोन) मी म्हणतो तसेच ज्या साधनाने विद्युत लहरींचे पुन्हा ध्वनी लहरीत रुपांतर घडते त्याला ध्वनी प्रक्षेपक (लाऊड स्पिकर) म्हटले आहे. (दोन्ही साधनांच्या प्रत्यक्ष कार्याशी संबंधीत हे शब्द आहेत, कदाचित मराठी भाषा जाणकार सहमत नसतील). मी ५ वर्षाचा होतो तेव्हा पासून गाण्याच्या तबकड्या ह्या भोंग्यातून ऐकल्या होत्या तेव्हा ध्वनी प्रक्षेपक कसा असतो व तबकडीतील रेघांचा आवाज कसा तयार होतो हे समजले होते. त्या ध्वनी परिवर्तक अथवा आवाज पेटीच्या (साऊंड बॉक्स) ह्या काही प्रतिमा. जास्त माहिती करता हा दुवा. http://wd4eui.com/Antique_Phonographs.html

माझ्या तबला वादन अभ्यासाने मला ध्वनी लहरी व त्यातील फरक समजले. तबल्याच्या आकारामुळे मुख्य ध्वनी लहरीतील फरक कसा असतो, त्यावर चढवलेल्या त्या काळ्या पुडीने तबल्याच्या आवाजातील आस तयार होणे, तसेच डग्ग्याच्या आकाराने व त्यावर चढवलेल्या त्या काळ्या पुडीने ध्वनी कंपनाची (सस्टेन) संख्या वाढवणे शक्य होणे हे सगळे समजले होते. म्हणूनच आवाजाचा नेमेकेपणा (क्लॅरीटी) मिळवण्या करता ध्वनी प्रक्षेपकाचा आकार व त्यात वापरलेल्या वस्तूंचे महत्त्व नीट समजले.

त्यानंतर मी १० - १२ वर्षाचा (१९५८ - ६०) असताना गेरार्डी ह्या लेखकाने लिहिलेले रेडिओ इंजिनीरींगच्या पुस्तकातून विजेच्या साह्याने चालणार्‍या ध्वनी प्रक्षेपकांचे कार्य समजले. पुस्तकातील त्या इंग्रजीचा अर्थ मला माझ्या बाबांनी व मोठ्या भावाने समजवून दिला होता. मानवाला आकलन होणार्‍या वाद्यांच्या ध्वनी लहरींचे तीन भाग आहेत. खर्ज (लो फ्रिक्वेन्सी), मध्य (मीड फ्रिक्वेन्सी) व तार सप्तक (हाय फ्रिक्वेन्सी). मानवी आवाज व वाद्यांची ध्वनी लहरी निर्माण करण्याची क्षमता ह्या तीन भागात विभागलेली आहे. पियानो ३० ते ६००० लहरी दर सेकंदाला. स्त्री व पुरुषाच्या ९० ते ११०० लहरी दर सेकंदाला. ताल वाद्ये ४० ते ८,००० लहरी दर सेकंदाला. बासरी, क्लॅरोनेट, शहनाई वगैरे हवेच्या माध्यमाची वाद्ये १४० ते ८,००० लहरी दर सेकंदाला. व्हायोलिन, सतार वगैरे तार वाद्ये ६५ ते ८,००० लहरी दर सेकंदाला.

ध्वनी संबंधित साधनांची ध्वनी लहरींना परिवर्तन / प्रक्षेपण करण्याची क्षमता आहे, जागतिक मापन संस्थांनी त्या क्षमतेची २० ते २०,००० ध्वनी लहरी दर सेकंदाला अशी एक मापन मर्यादा निश्चित केलेली आहे. ही मर्यादा तंतोतंत पाळणार्‍या साधनांचा समावेश "अती नेमकेपणा" (हाय फायडॅलीटी, Hi Fi) असणारी साधने म्हणून केला जातो. कोणताही एक ध्वनी प्रक्षेपक ह्या "अती नेमकेपणा" (हाय फायडॅलीटी, Hi Fi) मर्यादेत कार्य करु शकत नाही म्हणून ती मर्यादा शक्य करण्या करता दोन किंवा तीन वेगळ्या आकाराचे प्रक्षेपक व ध्वनी लहरींना दोन/तीन वेगळ्या भागात विभागणी करणारे विभाजक (क्रॉस ओव्हर फिल्टर) साधन वापरले जाते.

तार सप्तकाचा प्रक्षेपक (ट्वीटर) ह्याचे काही प्रकार -

मध्य सप्तकाचा प्रक्षेपक (मिड रेंज)

खर्ज सप्तकाचा प्रक्षेपक (बास / वुफर / सब वुफर)

असे तीन प्रक्षेपक एका डब्यात बंदिस्त केलेले असतात. विभाजक (क्रॉस ओव्हर फिल्टर) साधनाने ध्वनी वर्धकातील (अ‍ॅम्प्लीफायर) ध्वनी लहरींचे तीन सप्तकात विभाजन होते व तीन प्रक्षेपकांतून आपल्याला प्रत्येक ध्वनी लहरी ऐकण्याचा आनंद मिळतो.

ध्वनी प्रक्षेपक (लाऊड स्पिकर) माप सूचक (स्पेसीफीकेशन) असे आहेत.

ध्वनी शक्ती क्षमता (म्युझिक पॉवर) आणि सरासरी शक्ती क्षमता (आर एम एस पॉवर) हे मोजण्याचे वॅट / वॉट असे माप आहे.

ध्वनी लहरी मर्यादा (फ्रीक्वेन्सी रिस्पॉन्स) लहरी दर सेकंदाला.

ध्वनी दाब निर्माण क्षमता (एस पी एल) डेसीबेल / डीबी हे माप आहे.

ध्वनी प्रक्षेपक (लाऊड स्पिकर) आकार व व्यास इंच किंवा सेंटिमीटर हे माप.

ध्वनी प्रक्षेपकांचे हे काही नमुने व त्यांचे माप सुचकांक.

http://www.newformresearch.com/linesource-LSR.htm

http://www.boseindia.com/retail/bose-product-detail-spec.aspx?Prd_Id=82&Cat_Id=9

http://www.anthonygallo.co.uk/pages/products-reference-reference3.php

http://www.martinlogan.com/products/summitx

आज द्वीकोनी (स्टीरीओ), ५.१ व ७.१ चौफेर (सराऊंड साऊंड) ध्वनी पद्धती फार प्रसिद्ध झाल्या आहेत. त्या करता बरीच मोठी रक्कम मोजावी लागते. ह्या ध्वनी पद्धतींचा योग्य वापर हा फार वैयक्तिक आवडीचा विषय आहे. घरातील प्रत्येकाची आवड व जागेची समस्या कारणांनी ह्या साधनांचा उपयोग ३६५ दिवसातील २४ तासात किती होतो व त्याचे सुख घरातील प्रत्येकाला किती मिळू शकते हा अभ्यासाचा विषय झाला आहे. प्रत्यक्षात बर्‍याच प्रसंगी कानात छोटे प्रक्षेपक कोंबून आपल्या आवडीचे गाणे ऐकण्याची संधी शोधावी लागते. आम्ही कोणती प्रगती केली व करतो आहे? मी ह्या प्रश्नाचे उत्तर शोधतो आहे.

*** सगळ्या प्रतिमा गूगल प्रतिमा शोध मधून मिळाल्या आहेत. ***

ध्वनी ग्रहण / क्षेपण संच (हेड सेट + मायक्रोफोन)

2010-07-22T10:27:00.004+05:30

आधी अंडे की कोबंडी हा प्रश्न जसा विचारला जातो तसाच काहीसा हा प्रकार आहे. पण इथे आधी ध्वनी परिवर्तन झाले तरच ध्वनी क्षेपण शक्य होते. म्हणून ध्वनी परिवर्तन साधन अथवा परिवर्तक (मायक्रोफोन) प्रकार समजण्या करता ध्वनी व आवाज ह्यातील फरक समजणे महत्त्वाचे आहे.

मनुष्याच्या कानावर पडणार्‍या ज्या आवाजाने बोध घडू शकतो त्या आवाजाला ध्वनी / श्राव्य (ऑडीओ) म्हटले जाते. ज्या आवाजाने कोणताही बोध होत नाही त्याला गोंगाट (नॉईज) म्हटले जाते. एकसंध, संथ गतीने निर्माण होणारा ध्वनी कंटाळवाणा असतो. उदाहरणार्थ एकसंध, संथ स्वर. तेच विविध स्वर चढ-उतारांचा संच करून ऐकल्यास सुमधूर संगीत होते. विविध शब्द उच्चारतांना गळा, नाक, जीभ व तोंडाच्या आकाराने तोंडातून बाहेर येणार्‍या हवेच्या दाबात बदल घडतात. तसाच बदल वाद्यांच्या आवाजाने घडतो. त्यालाच ध्वनी लहरी म्हटले जाते. जागतिक पातळीवर ध्वनी लहरींच्या वारंवारतेचे मोजमाप हर्टझ ह्या शात्रज्ञाच्या नावाने ओळखले जाते. वारंवारता दर सेकंदाला एक लहर याप्रमाणे असल्यास ती एक हर्टझ असल्याचे समजले जाते.

ध्वनी कंपनामुळे हवेच्या दाबात होणारा बदल, वरील आकृतीत कसा घडतो हे सहज समजू शकेल. अ, क, इ इथे हवेचा सामान्य दाब असणार. ब ला हवेचा दाब जास्त असणार तर ड ला कमी असणार. अ ते इ ह्या प्रवासाला जर एका सेकंदाचा वेळ लागत असेल तर त्या लहरीचे मोजमापन १ हर्टझ असे म्हटले जाते. अशा ध्वनी लहरीला एकसंध (निरंतर, ऍनलॉग) म्हणतात. जागतिक पातळीवर, सामान्यत: सुदृढ मनुष्याची श्रवण क्षमता २० ते २०,००० हर्टझ मानण्यात येते. तर ध्वनी चा दाब कानाने ऐकण्याची मर्यादा व क्षमता डीबी मापनाने होते.

१ किलो हर्ट्झचा ध्वनी हा ऐकायला सुरुवात होते तो शून्य dB आवाज असतो.
१० dB = शांत श्वासोच्छवासाचा आवाज.
२० – ३० dB = एका शांत खोलीतील वातावरणाचा आवाज
६० - ८० dB = चारचाकीच्या १० मीटर अंतारावरून आवाज
९० dB = वाहतूकीने गजबजलेला रस्ता १० मीटर अंतरावरून येणारा आवाज११० – १४० dB = चालु जेट एंजीन १०० मीटर अंतरावरून
१२० dB = श्रवण शक्ती कायमची बिघडण्याची शक्यता.

चुंबकीय ध्वनी परिवर्तकात (मग्नेटीक / डायनॅमीक मायक्रोफोन) हे तारेचे वेटोळे एका कडक / लवचिक पडद्याला चिकटवलेले असून हे वेटोळे चुंबकीय क्षेत्रात असते. वातावरणातील ध्वनी लहरींच्या दाबाने ध्वनी परिवर्तकातील पडद्याची हालचाल झाल्याने जोडलेल्या तारेच्या वेटोळ्याची चुंबकीय क्षेत्रात हालचाल घडते म्हणूनच हवेतील ध्वनी लहरींची विद्युत ध्वनी लहरी प्रतिमा तयार होते.

धारणीप्रकारच्या सूक्ष्मद्वनीक्षेपकात (कपॅसिटीव्ह / कंडेन्सर मायक्रोफोन) प्रकारात धातूच्या एका लहानशा वाटीत एका रसायनाचे मलम (पेस्ट) असते ती वाटी धातूच्या पातळ पडद्याने झाकलेली असते. वाटीला विजेरीची एक तार जोडलेली असते. विजेरीची दुसरी तार एका अवरोधाद्वारे (रेझीस्टरने) पडद्याला जोडलेली असते. वातावरणातील ध्वनी लहरींच्या दाबाने ध्वनी परिवर्तकातील पडद्याची हालचाल झाल्याने वाटी + विजेरी व अवरोध + पडदा ह्या दोन बिंदूतील विद्युत दाबात बदल घडतो. हा बदल म्हणजेच हवेतील ध्वनी लहरींची विद्युत ध्वनी लहरी प्रतिमा असते. ह्या दोन्ही विद्युत ध्वनी प्रतिमा एकसंध (ऍनलॉग) पध्दतीच्या असतात.

चुंबकीय व गतीमान ध्वनी परिवर्तकाच्या (मग्नेटीक / डायनॅमीक मायक्रोफोन) उलट, ध्वनी क्षेपण साधनाचे (स्पिकर अथवा ड्रायव्हर)) काम असते. ध्वनी परिवर्तकातून तयार झालेल्या ध्वनी लहरींचे शक्तिवर्धन केले जाते. अशा शक्तिमान ध्वनी लहरी ध्वनीक्षेपकातील तारेच्या वेटोळ्याला दिल्याने बदलते चुंबकीय क्षेत्र तयार होऊन चुंबकाच्या स्थिर चुंबकीय क्षेत्रात आकर्षण / अपकर्षण (अ‍ॅट्रॅकशन / रिपलशन) घडते. त्यामुळे तारेच्या वेटोळ्याला जोडलेला पडद्याच्या हलचालीने कानाला त्या ध्वनी लहरी ऐकणे शक्य होते.

७०० ते ९०० रुपयांना बाजारात विकल्या जाणार्‍या "आय बॉल क्लॅरीओ" ह्या ध्वनी ग्रहण / क्षेपण संच + सूक्ष्मपरिवर्तकाची (हेड सेट + मायक्रोफोन) ही विशेष माहिती.

ध्वनी ग्रहण / क्षेपण संच + सूक्ष्मपरिवर्तक (हेड सेट + मायक्रोफोन) निवड करताना तुमच्या खिशाला परवडणारा असावा. कानाला कोणत्याही प्रकारचा त्रास होणार नाही ह्याची काळजी घ्यावी. तुमच्या बोलण्याचा आवाज ध्वनी मुद्रित झाल्यावर स्वच्छ ऐकु येणारा असावा. शक्य असल्यास नीट ऐकून चाचणी घेतल्या नंतरच विकत घ्यावा.

अधिक माहिती करता संपर्क साधा - v.k9121@gmail.com or on Skype ID < skillsvk >

अंचलचित्र प्रग्राहक (डिजीटल व्हिडीओ कॅमेरा)

2010-06-06T22:08:00.040+05:30

अंस्थिप्रग्रा भाग १ ते ३ वाचल्यानंतर बर्‍याच गोष्टींची पुनरावृत्ती होऊ नये म्हणून मी भिंग (लेन्स), संवेदक (सेन्सर), प्रकाश, प्रतिमा ग्रहण वगैरे प्राथमिक माहिती टाळणार आहे. चलचित्र म्हणजे एका सेकंदाला २५ ते ३० अंकित प्रतिमांचा सलग संच ज्याला मी मराठीत अंकित चल चित्रपट किंवा अंचलचित्र (व्हिडिओ) असे नाव सुचवतो आहे. असा चित्रपट तयार करण्याचे साधन म्हणजे अंकित चलचित्र प्रग्राहक (डिजीटल व्हिडिओ कॅमेरा). अशा प्रग्राहकाने कोणत्याही प्रकारे घडलेली हालचाल सहज टिपता येते. हा असा तयार झालेला चित्रपट चुंबकीय फीत (मॅग्नेटिक टेप), सीडी / डीव्हीडी माध्यमातून मुद्रित केला जातो, व तशाच खास माध्यमातूनच प्रदर्शित केला जातो.

मुळातच चलचित्र प्रग्राहक घेताना काही गोष्टींचा विचार करावा म्हणजे ह्या साधनाचा उपयोग व खर्च केलेल्या पैशाचे सार्थक झाल्या सारखे होईल. ह्या करता मी प्रग्राहक घेताना तयार केलेली प्रश्नावली कशी होती ते पाहू.

मी अनुभवलेल्या प्रसंगांचे हुबेहुब, जे घडते त्याचे अगदी तसेच, चित्रण करण्या करता साधने कोणती असावी? त्या साधनांचा दर्जा काय असावा? तर त्या करता किती रक्कम जमवावी लागेल? ती एक रकमी असेल का हप्त्याने किंवा जमेल तसे खर्च करणे मला शक्य होणार आहे का? प्रसंग काय असु शकतील? लहान मुलाचे बालपण, शाळेतले कार्यक्रम, त्याची वाढ, त्याच्या नातेवाईक भेटी. ही यादी वाढू शकते. पण मग ह्या नुसत्या मुलाशी संबंधीत चित्रणास लागणारी साधने बदलतात त्यांचा सराव करणे हे पण महत्त्वाचे ठरते. तशी साधनांची वाढ करण्या करता मला पैसा उभा करावा लागेल. तो पैसा किती असेल ह्याचा शोध मी घेतला होता. हा पैसा थोडे व्यावसायिक काम करून मिळवण्याचा मार्ग मी स्वीकारला. केलेल्या कामाचा मोबदला देणारी व्यक्ती तसाच दर्जा मिळण्याची अपेक्षा करणार तेव्हा तर तो दर्जा कसा मिळवायचा, त्या करता कोणती मेहनत घ्यावी लागणार ते शोधून काढले. आपलेच घरगुती प्रसंगांच चलचित्रण आपल्या पुरते मर्यादित असते तेव्हा सगळेच गोड मानून घेण्याची सवय व्यावसायिक कामात मान्य नसते. जास्त काम मिळण्या करता व्यावसायिक कामाचा दर्जा चांगलाच असावा लागतो.

चांगल्या दर्जाचे चलचित्र तयार करणारी साधने बर्‍याच प्रकारची होती. त्या त्या प्रसंगांची ध्वनी ग्रहण/मुद्रण साधने होती - ध्वनिक्षेपका (माईक्रोफोन) चे काही प्रकार आवश्यक होते. गतीमान (डायनॅमिक), धारणीचा (कंडेन्सर), उभा (स्टॅन्ड), गळ्यात घालायचा, बिनतारी वगैरे. ज्या जागी प्रकाश कमी असेल तिथे कृत्रिम (आर्टीफीशल) विजेचे दिवे व त्यांची नियंत्रक साधने असणे महत्त्वाचे ठरले. चलचित्र ग्रहण झाल्यावर त्या चलचित्राचा अपेक्षित परिणाम साधण्याकरता संपादनाचे काम तितकेच महत्त्वाचे असते. त्या करता संगणकात आवश्यक असणार्‍या सुविधांची जूळणी करावी लागते. चलचित्र, ध्वनी व प्रतिमा संपादन आज्ञाप्रणाली (सॉफ्टवेअर) असणे आवश्यक असते.

अंकित चलचित्र प्रग्राहक (डिजीटल व्हिडिओ कॅमेरा) तीन प्रकारचे आहेत. १ - सामान्य स्तराचा (कंझ्युमर लेव्हल), २ - व्यावसायिक स्तराचा (प्रोफेशनल लेव्हल) व ३ - प्रक्षेपण दर्जाचा (ब्रॉडकास्ट क्वालिटी). सामान्य वापराच्या अंचलचित्र प्रग्राहकात एक प्रतिमा संवेदक असतो. परंतु बाकी दोन प्रकारात लाल / हिरवा / निळा ह्या तीन रंगांकरता तीन वेगळ्या संवेदकांचा एक संच असतो.

तीन उत्पादकांचे घन अवस्था स्मृती साधन (सॉलीडस्टेट मेमरी डिव्हाईस) वापरलेले अंचलचित्र ग्राहक (डिजीटल व्हिडिओ कॅमेरा)

१ - सामान्य वापर असणार्‍या अंचलचित्र प्रग्राहकात (डी व्हि कॅमेरा) सामान्यतः: १/८, १/४, १/३ इंचांचा एक संवेदक (सेन्सर) वापरतात. अशा संवेदकाच्या प्रत्येक रंगीत प्रतिमेचा दर्जा सामान्य असतो. कारण रंगीत संवेदकाची एकूण चित्रपेशी (पिक्सेल) संख्या लाल, हिरवा व निळ्या रंगात विभागली जाते. म्हणजेच ३ दशलक्ष चित्रपेशी (पिक्सेल) असलेल्या संवेदकातील लाल रंगाला फक्त ०.६ दशलक्ष चित्रपेशींचा (पिक्सेल) वापर होतो. तर हिरव्या , निळ्या रंगांना प्रत्येकी १.२ दशलक्ष चित्रपेशींचा (पिक्सेल) वापर होतो.

२ - ३ - व्यावसायिक व प्रक्षेपण दर्जाच्या अंचलचित्र प्रग्राहकांचे (डी व्हि कॅमेरा) लाल, हिरवा व निळ्या रंगाकरता तीन संवेदक (सेन्सर) असतात त्यामुळे प्रतिमा दर्जा सामान्य वापर असणार्‍या अंचलचित्र ग्राहकाच्या (डी व्हि कॅमेरा) तुलनेत तीन पटीने जास्त चांगला असतो.

तीन उत्पादकांचे घनअवस्था स्मृती साधन (सॉलीडस्टेट मेमरी डिव्हाईस) व चित्रफित मुद्रण सोय असलेले व्यावसायिक - प्रक्षेपण दर्जाचे अंचलचित्र ग्राहक (डिजीटल व्हिडिओ कॅमेरा).

अंचलचित्र ग्राहक (डी व्हि कॅमेरा) किमती ठरवताना बर्‍याच मुद्द्यांचा शोध घेतला जातो.

(अ) - ग्राहकाची खर्च करण्याची मर्यादा. (ब) - ग्राहकाच्या अपेक्षित सोयी सुविधा. (क) - नवीनतम तंत्राचा वापर. (ड) - विक्री वाढावी म्हणून काही नाविन्यपूर्ण सुविधा वगैरे. आज बाजारात ५ हजार रुपये ते ५ लाख रुपये किमतीचा अं.च.ची.प्रग्राहक (डी.व्हि. कॅमेरा) उपलब्ध आहे.

(अ) - ग्राहकाची खर्च करण्याची मर्यादा - ही माहिती जगभर पसरलेल्या विक्री जाळ्यातून उत्पादकाला मिळते. युरोप - अमेरिका, मध्यपूर्व, दक्षिणपूर्व अशा बाजारपेठांच्या विक्री संख्येने किंमत ठरवणे शक्य होते. म्हणूनच ह्या बाजारपेठांच्या साधनांचे प्रकार भिन्न असतात. युरोप - अमेरिकेतील बरेच प्रकार मध्यपूर्व बाजारपेठेतून विक्रीला उपलब्ध नसतात. उदाहरणार्थ मी मस्कतला असताना मला फुजीचा डी.एस. ५०५, पिक्टोग्राफी ३०००, सोनी डी.एस.आर १पी, २००पी. ही साधने जपान व युरोप मधून मागवावी लागली (वर्ष १९९४ व १९९९). ह्या साधनांचे उत्पादन बंद झाले असून अजूनही ते भारतात विक्री करता आलेले नाही.

(ब) - ग्राहकाच्या अपेक्षित सोयी सुविधा - सामान्य वापर व व्यावसायिक वापर करणार्‍या ग्राहकाच्या अपेक्षा बर्‍याच प्रमाणात वेगळ्या असतात. सामान्य वापर करणार्‍याला घरात घडणार्‍या प्रसंगांचे, कार्यक्रमांचे चित्रण सहज करता यावे ही अपेक्षा असते त्यामुळे कमीतकमी नियंत्रक बटणे असणारे साधन असावे ही अपेक्षा असते. ह्या उलट व्यवसायी वापर करणार्‍याला चलचित्राचा दर्जा चांगला राखण्याकरता जास्त नियंत्रण सोयी / सुविधा हव्या असतात. नमुन्या दाखल सामान्य व व्यावसायिक ग्राहकाकरता असणार्‍या साधनाचे हे माहितीपत्र दिलेल्या दुव्यावर टिचकी मारून उघडून बघा.

सामान्य वापराचा कॅमेरा दुवा - http://www.comparison.com.au/camcorders/JVC/HD-Everio-GZ-HD500S

व्यावसायि वापराचा कॅमेरा दुवा - http://www.sony.co.uk/biz/view/ShowProduct.action?product=PMW-EX1&site=biz_en_GB&pageType=TechnicalSpecs&category=XDCAMCamcorders

(क) - नवीनतम तंत्राचा वापर करणारे काही वेगळ्या कारणाने दोन गटात विभागले गेले आहेत. सतत नवीतम तंत्राचा शोध घेउन इतरांपेक्षा वेगळे, दोन पावले पुढे राहणारे. तर नवीन तंत्राची नव्याने खरेदी करणे, त्याचा सराव करणे वगैरे टाळणारे. १० वर्षापूर्वी बिटाकॅम, व्हि.एच.एस, ८ मी.मी. चित्रफिती व उपकरणे आज कचर्‍याच्या अडगळीत गेली आहेत. घनअवस्था स्मृती साधन (सॉलीडस्टेट मेमरी डिव्हाईस) हे नवीनतम साधन बाजारात आल्याने सी.डी. / डी.व्ही.डी. तबकड्या वापर कमी होणार आहे. ह्या साधनांतून बरेच फिरते भाग असल्याने दमट हवा, हालचालीचे धक्के वगैरे कारणांनी ही साधने निरुपयोगी होतात. घनअवस्था स्मृती साधनात (सॉलीडस्टेट मेमरी डिव्हाईस) एकही फिरता भाग नसतो त्यामुळे दमट हवा, हालचालीचे धक्के वगैरे त्रासदायक ठरत नाहीत. म्हणूनच ह्या नवीन साधनाचा उपयोग फार मोठ्या प्रमाणात वाढणार आहे.

(ड) - विक्री वाढावी म्हणून काही नाविन्यपूर्ण सुविधा प्रत्येक प्रकारात वर्ष सहा महिन्याने केल्या जातात. मोठ्या कंपन्या ह्या नवीन सुविधा एक सुटा भाग म्हणून जुन्या साधनांना जोडता येण्या सारख्या बनवतात तर छोट्या कंपन्या तसे करण्याचे टाळतात. उदाहरणार्थ स्मृती पट्टी (मेमरी स्टिक), २ इंचाची बदलणारी डी.व्ही.डी. हार्ड डिस्क वगैरे सुविधा.

म्हणूनच पुन: सांगावेसे वाटते साधने घेताना उद्देश काय ते निश्चीत कारा. त्या साधनांची शक्य असेल तितकी माहिती गोळा करा. खरेदी करताना विक्रेता प्रश्नांना टाळत असेल तर विक्रेता बदला. मग त्या साधनांचा योग्य उपयोग साध्य होण्या करता प्रशिक्षण मिळवा, अनुभवी व्यक्ति बरोबर सराव करा. मी असे प्रशिक्षण शिबीर चालवतो. संपर्क करा. . . v.k9121@gmail.com mobile 9960 637 646 bsnl 020 270 420 18.

उपकरणे भाग - ३

2010-03-10T19:15:00.006+05:30

द्रव स्फटिकाचा दर्शक (एल्सीडी डिस्प्ले) किंवा “दसद”

प्रत्येक अस्थप्रग्राला एक द्रव स्फटिकाचा दर्शक असणे अत्यंत सामान्य झाले आहे. फक्त आकार व दर्जा किमतीच्या प्रमाणात बदलतो. ह्या दर्शकाच्या आत काय असते ते पाहू.

प्रकाशीत काच व पारदर्शी काचेच्या मध्ये द्रव स्फटिकांच्या निळ्या, हिरव्या व लाल रंगाच्या पेशी घट्ट दाबून बसवलेल्या असतात. ह्या पेशी मुलत: पारदर्शी असतात. ह्यांना विद्युत भार जोडला असता अपारदर्शी होतात. पुढील चित्रातून हे समजणे जास्त स्पष्ट होईल. तुमच्या दसद वर जिथे पांढरा भाग आहे त्या सगळ्या स्फटिक पेशींचा विद्युत भार शून्य आहे व ज्या ठिकाणी कोणताही रंग डोळ्यांना दिसतो आहे त्या रंगपेशीना विद्युत भार दिलेला आहे.

ह्या दसद (एलसीडी) चा आकार अस्थप्रग्रात १ ते ३.५ इंच रुंद असतो. दसदचा आकार हा प्रग्राच्या आकाराला सांजेसाच असतो. दसद आकार संवेदकापेक्षा मोठा असल्याने छायाचित्रातील बारकावे नीट समजू शकतात. तसेच काही विशेष प्रग्रात हा दसद खाली वर किंवा गोल फिरवण्याची व्यवस्था असते त्याने अवघड जागेत छायाचित्र घेण्यास मदत होते.

निकॉन पी ९० चा दसद खाली वर करता येणे शक्य आहे. प्रग्रा पायाशी किंवा डोक्याच्या वर धरून छायाचित्र घेणे सुलभ होते.

सोनी प्रग्राचे भिंग एका हाताने धरून दसद (एलसीडी) चा भाग खाली वर फिरवता येणे शक्य असते.

प्रकाश - प्रकाश हा छायाचित्राचा आत्मा कसा ते समजणे सोपे करण्याचा हा प्रयत्न आहे. प्रकाश किरणे पावसाच्या, कारंज्याच्या, पाण्याच्या थेंबावरून परावर्तित झाल्याने डोळ्याला दिसणाऱ्या त्या पांढऱ्या प्रकाशात सप्त रंग आहेत हे आपण पाहतो. परंतु एका ठरावीक अंशातच हा रंगीत इंद्रधनुष्य दिसतो. प्रकाश असेल तरच डोळ्याच्या माध्यमाने आपण वस्तू बघू शकतो. प्रकाशात दडलेले हे रंग पारदर्शी गणले जातात.

संशोधकांना लाल – हिरवा – निळा “लहिनि” (आर जी बी) हे तीन मूळ रंग असल्याचा उलगडा झाला. ह्या तीन रंगांच्या कमी जास्त मिश्रणाने इतर पारदर्शी रंगा छटा तयार होतात. म्हणून रंगीत प्रतिमा संवेदक व दर्शकात “लहिनि” हेच मुख्य रंग असतात. ह्या आकृतीत लाल + निळा = गुलाबी (मजेन्टा), निळा + हिरवा = सिआन, हिरवा + लाल = पिवळा तर मध्य भागात पांढरा तयार होतो. वस्तूच्या परावर्तित प्रकाशाचा उजेड म्हणजे ब्राईटनेस तर काळपट किंवा पांढरे असण्यातील जाणवणारा फरक “काप” (कॉन्ट्रास्ट) म्हटले जाते. (मला असे म्हणावेसे वाटते. मतभेद असणारच).

प्रकाश नसल्याने अंधार म्हणजे काळा रंग हे ठरले. अंधारापासून प्रकाशा पर्यंतचा फरक राखाडी रंग पट्टीच्या (ग्रे स्केल) साह्याने मोजतात. कोणत्याही प्रकाशाचा पांढरा रंग किती पांढरा आहे हे ठरवण्याचे माप केलव्हीन अंश (के डिग्री) तपमान असे आहे. संगणकाच्या प्रतिमा दर्शकाचा पांढरा रंग ५५०० ते ९३०० के अंश असतो. छाया व चल चित्रण व्यवसायात प्रकाश किती के अंश पांढरा आहे हे निश्चित करणे फार महत्त्वाचे मानले जाते. तसेच प्रकाशाचा उजेड (इंटेन्सीटी) एखाद्या पृष्ठभागावर किती आहे हे मोजण्याचे माप लक्स (एल एक्स) आहे. प्रकाश निर्माण करणाऱ्या साधनाची प्रकाश निर्माण क्षमता मोजण्याचे माप ल्युमेन (एल एम) आहे.

सूर्य प्रकाशाचे रंग तपमान सूर्योदयास १५०० के अंश तर भर दुपारी सूर्य डोक्यावर असताना ६५०० के अंश असते. ते सूर्यास्त पर्यंत पुन्हा १५०० के अंश होते. सूर्य प्रकाशाचे रंग तपमान असे दर तासाला वेगळे असते.

काही प्रकाश साधनांचे रंग तपमान समजणे आवश्यक आहे.
९३०० के अंश - संगणक दर्शक
६५०० के अंश - दुपारचा सूर्य प्रकाश
५५०० के अंश - क्षणिक प्रकाश “क्षप्र” (फ्लॅश)
३४०० के अंश – विजेचे दिवे
१८५० के अंश – मेणबत्तीची ज्योत

ह्या चित्रातून टोपीचे चित्र चार वेगळी प्रकाश योजना असताना चित्राचे रंग किती बदलतात हे समजते. रंग बदल दिसू नये म्हणून प्रत्येक अस्थप्रग्रात पांढरा रंग पांढराच दिसावा म्हणून निवड (मॅन्युअल) व स्वयंचलित क्रिया (ऑटोमॅटिक) पद्धतीची सोय दिलेली असते. त्याला पांढऱ्या रंगाशी समतोल साधणे “पासम” (व्हाईट बॅलन्स) म्हणतात. (मी म्हणायचे ठरवले आहे).

झरोका, पडदा व उजेड क्षमता गुणांक (एक्स्पोजर व्हॅल्यू) –
मराठी भाषेत हा शब्द “उक्षग” (ईव्ही) अशा नावाने मी देत आहे. प्रत्येक संवेदकाची सुबक विजक प्रतिमा (इलेक्ट्रॉनिक इमेज) तयार करण्या करता कमीत कमी उजेडाची क्षमता असते. तसेच जास्तीतजास्त उजेड सुबक प्रतिमा घडवण्याची क्षमता पण असते. त्यास संवेदकाचा कमी किंवा अधिक “उक्षग”(ईव्ही) म्हणतात. ही “उक्षग” संख्या प्रत्येक प्रग्रा उत्पादक किमती प्रमाणे वेगळी ठरवतो.

संवेदकाची “उक्षग” (ईव्ही / आय एस ओ) संख्या “दसद” वर दिसते. उजेडाच्या अंदाजाने आय एस ओ संखेची निवड करता येते. उदा. १००, २००, ४००. ८००, १६००, ३२०० व ६४०० आंतर्राष्ट्रीय मापन संस्था (आय एस ओ). विजक प्रतिमेचा उजेड व “काप” (कॉन्ट्रास्ट) यांचे नियंत्रण दोन भागांच्या मदतीने होते. एक भाग पडदा उघड / झाप होणारा वेळ (शटर स्पीड) व दुसरा भाग भिंगाच्या (लेन्स) आत असलेल्या झरोक्याचे सुनिश्चित क्षेत्र (ऍपर्चर एफ स्टॉप) कमी जास्त केल्याने नियंत्रण होते.

पडद्याची उघड / झाप वेळ “पवे” (शटर स्पीड) जास्त ३०, १६, ८, ४, २, १, १/२, १/४, १/८, १/१५, १/३०, १/६०, १/१२५, १/५००, १/१०००, १/२००० कमी सेकंद असतो. ३० सेकंद “पवे” म्हणजे जास्तीतजास्त प्रकाश संवेदकाला मिळणार. १/२००० सेकंद “पवे” म्हणजे अत्यंत कमी प्रकाश संवेदकाला मिळणार.

चित्रातील भिंगाचा झरोका (ऍपर्चर) क्षेत्र “क्ष” २ ते २२ आहे. झरोका क्ष २ भिंगाचा झरोका पूर्ण उघडा असल्याने जास्तीतजास्त प्रकाश संवेदकाला मिळणार ह्या उलट “क्ष” २२ भिंगाचा झरोका खूप बारीक सुनिश्चित आकाराचा असल्याने फार कमी प्रकाश संवेदकाला मिळेल. अशा प्रकारे संवेदकाचा “उक्षग”, “पवे” आणि झरोका क्ष ने कमी प्रकाशापासून ते प्रखर प्रकाशा पर्यंत सुबक प्रतिमा मिळवण्याची सोय निवड (मॅन्युअल) पद्धतीने किंवा स्वयंचलित (ऑटोमॅटिक) पद्धतीने साध्य होते.

सामान्यतः: प्रत्येक प्रग्रात अशी चिन्हे असतात. ह्या चिन्हाची निवड केल्यास झरोका व पवे च्या सुनिश्चित संखेची निवड होते. ओळखपत्र म्हणजेच वस्तूच्या जवळ जाऊन घेतलेले चित्र. विस्तृत म्हणजे वस्तूच्या भोवतालच्या प्रदेशाचे चित्र. अंधाऱ्या. जागेत घेतलेले चित्र प्रकारात क्षप्र (फ्लॅश) चा उजेड देखील नियंत्रित होतो.. धावती वस्तू ह्या प्रकारात पायी चालणारी व्यक्ती, खेळ, धावते वाहन वगैरे प्रकारांचे घेतलेले चित्र.

विजक क्षणिक प्रकाश “क्षप्र” (फ्लॅश) – प्रत्येक अस्थप्रगात क्षप्र हा असतोच त्याला नियंत्रणाचे दोन प्रकार आहेत. डोळ्याचे चिन्ह असलेला स्वयंचलित, ज्याने क्षप्रची क्षमता वातावरणातील उजेडाला अनुसरून नियंत्रित केली जाते. पूर्ण क्षमता चिन्ह नियंत्रण न करता क्षप्रच्या पूर्ण क्षमतेचा उजेड मिळतो.

अस्थप्रग्राने घेतलेल्या प्रतिमेचा साठा करणारी पट्टी (मेमरी कार्ड) ला मी साधे वापरता येईल असे “साठा” हे नाव सुचवीत आहे व वापरणार आहे. साठा पट्टीची क्षमता १ ते ८ जीबी (गीगा बाईटस) च्या छोट्या आकारात उपलब्ध आहेत. ह्यात प्रतिमा साठवण्याचा वेग व त्याचे प्रकार आहेत. ६०एक्स ते ३०० एक्स वेग असतो. कोणती साठा पट्टी वापरणे योग्य हे त्या प्रग्राच्या माहिती पुस्तिकेत दिलेले असते. कोणत्याही वेगाची पट्टी कोणत्याही प्रग्रात वापरता येत नाही.

विद्युत घट - "विघ"(बॅटरी) – विजेरी चा प्रकार प्रग्रा उत्पादकाने योग्य ठरवलेला असावा. थोडे रुपये वाचवण्या करता काही हजार रुपये मोजलेल्या वस्तू खराब होण्यात कोणता व कोणाचा फायदा असणार? मी स्वत: ४० हजार मोजलेल्या प्रग्रात एका अडलेल्या वेळी पानाच्या दुकानात मिळणारी साधा "विघ" वापरला व नंतर प्रग्रातील खराब झालेले भाग दुरुस्त करून घेण्यात १५०० रुपये गमवले होते.

वाचकहो प्रग्रा विकत घेताना साध्या सोप्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करा. १ – प्रग्रा घ्यायची हौस आहे? का शेजाऱ्या जवळ आहे मग माझा का नसावा? २ – खिसा किती जड झाला आहे व किती रिकामा करू शकणार? ३ – निर्णय कोण घेणार? ४ – ऐकैव माहिती आहे की नातेवाईक / मित्राने सांगितले? ५ – प्रशिक्षण घेण्याची तयारी आहे का? ६ – छाया चित्रकारी व्यवसाय करणार का? उत्तरे शोधण्यास समर्थ असला तर फार चांगले, नसल्यास मी स्काईप मार्फत आयडी स्कीलसव्हीके मदत करण्यास तयार आहे.

उपकरणे भाग – २ - भिंग संच (काम्पौंड लेन्स)

2010-03-06T19:35:00.011+05:30

पारदरशी काचेचे दोन्ही पृष्ठभाग एकमेकास समांतर असतील तर एका बाजूला असलेली वस्तू काचेच्या दुसर्‍या बाजूने आकारमान न बदलता दिसते. जर पारदरशी काचेचे दोन्ही पृष्ठभाग किंवा कोणताही एक पृष्ठभाग गोलाकार फुगलेला असल्यास काचेच्या दुसर्‍या बाजूने वस्तूचे आकारमान मोठे झालेले दिसते. अशा काच पट्टीस "बहिरगोल भिंग" म्हणतात. ह्या उलट पारदरशी काचेचे दोन्ही पृष्ठभाग किंवा कोणताही एक पृष्ठभाग निमुळता गोलाकार असल्यास काचेच्या दुसर्‍या बाजूने वस्तूचे आकारमान कमी झालेले दिसते. अशा काच पट्टीस "अंतरगोल भिंग" म्हणतात.

छाया चित्रकारितेत वापरात येणारे भिंग म्हणजे एक काचेची पट्टी नसून बर्‍याच "बहिरगोल भिंग" व "अंतरगोल भिंग" काच पट्ट्यांचा एक संच असतो म्हणून ते भिंगसंच (कम्पौन्ड लेन्स) आहे.

वरील आकृतीत एका भिंगसंच्याचा "छ" हा छेद बिंदू (फोकल पॉइंट) आहे. भिंग आणि "छ" बिंदूतील "अ१" ह्या अंतराला "सुस्पष्ट रेखीव अंतर" (फोकल लेंगथ) म्हणतात. "छ" ह्या जागेवर भिंगातून येणारी प्रकाश किरणे एकमेकास छेदून प्रतिमा संवेदकावर वस्तूच्या प्रतिमेला उलट झालेली दाखवतात. प्रतिमा पटलावर प्रतिमा संवेदक असतो. संवेदकाच्या आकारमानाशी संबंधित कोणत्याही भिंगाचे "सुस्पष्ट रेखीव अंतर" निश्चित केलेले असते. हे अंतर नेहमी मिली मीटर मापकाने मोजतात. उदा. १०, २५, ५०, ८०, १३५, १२०० मी.मी. "सुस्पष्ट रेखीव अंतराचे" (फोकल लेंगथ) भिंग असे असते. "अ१" व "अ२" हे अंतर जेव्हा तंतोतंत एक असते तेव्हा वस्तूची प्रतिमा जास्तीतजास्त सुस्पष्ट व रेखीव असते. ह्या दोन अंतरांना समान करण्याच्या क्रियेला "सुस्पष्ट करणे (फोकसींग)" असे म्हणतात. आधुनिक भिंगात सुस्पष्ट करणारी स्वयंचलित (ऑटिमॅटीक) सोय असते. "अ३" हे अंतर वस्तूची भिंगा जवळ असण्याची मर्यादा आहे. ही अंतराची मर्यादा सुस्पष्ट प्रतिमा दिसण्या करता आहे. मॅक्रो (मायक्रो नव्हे) पद्धतीने हे मर्यादा अंतर कमी करता येते. मर्यादा अंतर १ मीटर असल्यास मॅक्रो पद्धतीने ते २० सेंटिमीटर इतके कमी करणे शक्य असते.

भिंगाचे दोन प्रकार आहेत एक ठरावीक सुस्पष्ट अंतर (फिक्स फोकल लेन्गथ) व दुसरे सुस्पष्ट अंतराचा फेर बदल करू शकणारे(झूम फोकल लेन्गथ). मराठीतून मी ह्या प्रकाराला फेर भिंग असे नाव दिले आहे. बाजारात भिंगाच्या किमती प्रमाणे फेर मर्यादा उपलब्ध आहेत. उदा. ११ – ५५ मी.मी. किंवा ५ X, १० X, २४ X वगैरे फेर भिंग.

वर दाखवलेल्या बाणाच्या दिशेने भिंगसंचातिल विविध गटांचे अंतर बदलल्याने फेरभिंगाचा दृश्यकोन बदल साधता येतो.

प्रग्रातील म्हणजेच कॅमेऱ्यातील प्रतिमेचा आकार भिंगाच्या दृश्य कोनाशी (व्ह्युइंग ऍन्गल) संबंधीत आहे. मनुष्य आपल्या दोन डोळ्याने कोणत्याही दृश्याची आयताकृती प्रतिमा बघतो म्हणजेच दृश्य कोन ४० अंश रुंद व २७ अंश उंच असतो. ह्याला सामान्य दृश्य कोन समजले जाते. प्रतिमा ग्राहकातील संवेदक सुद्धा आयताकृतीच असतो. ज्या भिंगाचा ४० ते ४२ अंश रुंद असा सामान्य दृश्य कोन असतो त्या भिंगाला सामान्य भिंग (नॉर्मल लेन्स) म्हणतात. ह्या आकृतीत ठरावीक अंतरावर असणार्‍या वस्तूच्या प्रतिमेची उंची व संवेदकाची उंची सारखी असताना जर भिंगाचा दृश्य कोन ४० अंश रुंद व २७ अंश उंच असेल तर ते सामान्य दृश्य कोन भिंग गणले जाते. त्या दृश्यकोना पेक्षा जास्त अंशाचा कोन असलेल्या भिंगाला विस्तृत भिंग (वाईड लेन्स) तसेच सामान्य दृश्यकोना पेक्षा कमी अंशाचा कोन असलेल्या भिंगाला दूर भिंग (टेली लेन्स) म्हटले जाते.

महत्त्वाचा दुसरा मुद्दा असा की दृश्य कोन जास्त अंशाचा असला तर रेखीव प्रतिमा अंतर कमी असते त्या उलट दृश्य कोन कमी अंशाचा असला तर रेखीव प्रतिमा अंतर जास्त असते. उदाहरणार्थ ४.८ X ३.६ मी.मी. आकाराचा संवेदक असेल तर ६० अंश दृश्य कोन असणार्‍या भिंगाचे सुस्पष्ट अंतर (फोकल लेन्गथ) ६.३ मी.मी. असेल आणि २३ अंश दृश्य कोन असणार्‍या भिंगाचे सुस्पष्ट अंतर (फोकल लेन्गथ) १८.९ असेल. तसेच २३.६ X १५.८ मी.मी. आकाराचा संवेदक असेल तर ६० ते २३ अंश दृश्य कोन असणार्‍या भिंगाचे सुस्पष्ट अंतर (फोकल लेन्गथ) १८ ते ५५ मी.मी. असेल. ह्याच कायद्याने संवेदक ३६ X २४ मी.मी. आकाराचा असल्यास ६० ते २३ अंश दृश्य कोन असणार्‍या भिंगाचे सुस्पष्ट अंतर (फोकल लेन्गथ) ३५ – १०५ मी.मी. असेल.
म्हणजेच तुमच्या अस्थप्रग्राचा संवेदक ज्या आकाराचा असेल त्यावर ठरावीक अंतरावर असणार्‍या वस्तूचा अपेक्षित प्रतिमा आकार साध्य करण्या करता संबंधित दृश्य कोनाची निवड करणे आवश्यक आहे. हे पुढील चित्रातून दाखवण्याचा प्रयत्न केला आहे. २४ मी.मी भिंगाने त्या जागेची भव्यता जाणवते तर ७२ मी.मी भिंगाने झुंबराला महत्त्व दिले असून ति जागा गौण झाली आहे.

पुढच्या भागात द्रव स्फटीकाचा दर्शक (एल्सीडी डीस्प्ले) किंवा “दसद” माहिती मिळवा.

उपकरणे भाग - १ - "अस्थप्रग्रा" (डिजीटल स्टिल कॅमेरा)

2010-03-03T12:33:00.069+05:30

ह्या सदरात तुम्हाला आवडणाऱ्या उपकरणांची अनुभवलेली माहिती मी मराठी भाषेतून लिहिण्याचा हा प्रयत्न करीत आहे. मराठीतून तंत्रज्ञान माहिती असावी हाच एक उद्देश आहे. इथे वापरलेले शब्द शक्यतितके कार्य दर्शविणारे असावेत हा प्रयत्न मी केला आहे. दुमत असू शकेल.

अंकित स्थिर प्रतिमा ग्राहक म्हणजेच "अस्थप्रग्रा" (डिजीटल स्टिल कॅमेरा). मी हा विषय सोपा करून सांगण्याचा प्रयत्न करणार आहे. आज बाजारात पुढील तीन प्रकारच्या प्रतिमा ग्राहकाच्या जाहिराती तुम्ही बघता. १ - पंज्यात मावणारा (पॉकेट कॅमेरा), २ - एक संध (ऑल इन वन कॅमेरा) आणि ३ - भिंग बदलता येणारा डीएसेलार. जाहिरातीत दिलेली माहिती वाचून मदत होण्याऐवजी जास्त गोंधळ होतो. पण मग एक प्रतिमा ग्राहक "प्रग्रा"(कॅमेरा)तुम्ही विकत घेता.

अस्थप्रग्रा हा बर्‍याच सुट्या भागांचा एक संच आहे. ह्यातील काही भागांच्या मर्यादा व क्षमतेचा छापील छायाचित्राशी संबंध आहे. बघूया पहिला महत्त्वाचा भाग प्रतिमा संवेदक (इमेज सेन्सर) व त्यात असणार्‍या चित्रपेशी म्हणजे काय?

चित्रात दिसणारा कृष्ण-धवल चौकोनांचा संच हा एक सामान्य कृष्ण-धवल प्रतिमा संवेदक असून कोणत्याही वस्तूची प्रतिमा प्रत्येक छोट्या चौकोनात विभागली जाते. ह्या प्रत्येक चौकोनाला मराठीत चित्रपेशी (पिक्सेल) म्हणतात. निळ्या, हिरव्या व लाल रंगाच्या काचेच्या चौकोनातून संबंधीत रंगाचा विद्युत भार संबंधीत चित्रपेशी तयार करतात. ह्या विद्युत भाराने प्रतिमा निर्मिती प्रक्रियेतून रंगीत दृश्य प्रतिमा तयार होते.

१ - सीसीडी, २ - सीमॉस आणि ३ - प्रत्यक्षात एखादा संवेदक प्रतिमा ग्राहकात नाण्याच्या तुलनेत केवढा असतो हे समजू शकते. प्रतिमा संवेदकाचे दोन प्रकार आहेत. सीसीडी व सीमॉस. सीसीडी म्हणजे चार्ज कपल्ड डिव्हाइस ह्याचा मराठीत अर्थ प्रतिमा प्रकाशाचा विद्युत भार निर्माण करणारे उपकरण. तसेच सीमॉस म्हणजे कॉम्प्लीमेंट्री मेटल ऑक्साइड सेमीकंडक्टर ह्याचा अर्थ असा की प्रतिमा प्रकाशाने निर्मीत विद्युत भार नियंत्रण करणारी पद्धत ज्यात सीमॉस फेट (फील्ड इफेक्ट ट्रान्झीस्टर) वापरतात. ह्याचे फायदे तोटे हा फार मोठा चर्चेचा विषय आहे. सीसीडी संवेदक प्रकारात गेली २० वर्ष सतत शोध होत आहेत तरीही उत्पादन किंमत जास्त आहे. पण सीमॉस संवेदकाचे उत्पादन सोपे व कमी किमतीत होते. दोन संवेदकातील फरक पुढील चित्रात दाखवण्याचा हा एक प्रयत्न आहे. चित्र ४०१ सीसीडी संवेदक निर्नीत आहे व चित्र ९११ सीमॉस संवेदक निर्नीत असून २०० टक्के मोठे करून तुलना करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

आधुनीक कॅमेऱ्यात ३.३ ते ५६ दशलक्ष चित्रपेशींचे संवेदक उपलब्ध आहेत. जितक्या जास्त चित्रपेशी तितकी जास्त प्रतिमेची माहिती मिळते, व म्हणूनच मोठे छाया चित्र छापणे शक्य होते. छायाचित्राचे दोन प्रकार आहेत एक निव्वळ अंकित माहिती (सॉफ्ट) ज्याचा उपयोग फक्त संगणकाच्या दर्शकावर (मॉनिटर) दिसण्यासाठी तर दुसरा प्रकार कागदावर छापलेले चित्र (हार्ड कॉपी). चित्राचा दर्जा चित्रपेशींच्या तपशिलाने (रिझोल्युशन) ठरतो. संगणक दर्शक सामान्यतः: १०२४ पिक्सेल लांबी व ७६८ पिक्सेल रुंदीचा असतो त्यावर दर इंचाला ७२ ते ९६ चित्रपेशी (रिझोल्युशन) दिसण्याची सोय असते. ह्याचाच अर्थ ९६ चित्रपेशी दर इंचाला (पिक्सेल पर इंच) किंवा बिंदू दर इंचाला (डॉट पर इंच) ह्या तपशिलाने १० इंच लांब ७ इंच उंच रेखीव प्रतिमा दिसू शकते. अशा प्रतिमेचे १०२४ X ७६८ = ७८६४३२ चित्रपेशी असतात. परंतु कागदावर छपाई करताना ३०० चित्रपेशी दर इंचाला / बिंदू दर इंचाला तपशिल असणार्‍या प्रतिमेचा दर्जा चांगला असतो. त्यापेक्षा कमी तपशिलाच्या प्रतिमेतील रंग, रेखीवपणा कमी असतो व नको असलेल्या डागांची संख्या वाढते. पुढील चित्रातून हा फरक जाणवेल.

पहिल्या चित्रात संत्र्याच्या आजूबाजूला व मागे काळे डाग दिसतात तसेच प्रतिमेचा रेखीवपणा कमी झालेला दिसतो. हे छायाचित्र ४०० पेशी लांब, ३४० पेशी रुंद व ७२पेशी दर इंचाच्या तपशिलाचे आहे. तर दुसर्‍या छायाचित्र ४०० पेशी लांब, ३४० पेशी रुंद पण ३०० चित्रपेशी दर इंचाला तपशिलाचे आहे. नको असलेले काळे डाग वरच्या चित्रापेक्षा कमी असून प्रतिमा जास्त रेखीव व सुबक दिसते आहे. म्हणूनच जास्त चित्रपेशी (पिक्सेल) प्रग्राने (कॅमेरा) घेतलेल्या प्रतिमेचे सुबक, रेखी मोठे चित्र छापता येते.

पुढील तक्त्याने अस्थप्रग्रातील संवेदकाच्या चित्रपेशी संखेने कोणत्या आकाराची छापील प्रतिमा तयार होते हे समजेल.

पुढील भागात प्रतिमा भिंगसंचा विषयी (काम्पौंड लेन्स) माहिती मिळेल.